اعمال توصیه شده برای روز تاسوعا و عاشورا
یکی از مهمترین اعمال مستحبی برای روز تاسوعا و روز عاشورا زیارت امام حسین علیهالسلام است و در روایات داریم که اگر کسی در شب عاشورا تا صبح در حرم سیدالشهدا علیه السلام بماند، خدا او را با شهدا و در کنار امام حسین علیهالسلام محشور میکند.
روز نهم ماه محرم معروف به تاسوعا است. به فرموده امام صادق علیه السلام در این روز امام حسین علیهالسلام و یارانش محاصره شدند و سپاه شام تصمیم گرفتند که امام حسین علیهالسلام را به شهادت برسانند. در این روز عمر سعد و ابن مرجانه به علت فراوانی لشکر خود شادمانی کردند و باور داشتند که مردم عراق امامشان را یاری نخواهند کرد. برای روز نهم ماه محرم اعمال مستحبیای در نظر گرفته شده که در ادامه به اعمال روز تاسوعا اشاره میکنیم.
خوشا به حال زائران سیدالشهدا علیهالسلام
اولین عمل مستحبی ذکر شده برای روز تاسوعا و روز عاشورا زیارت امام حسین علیهالسلام است. زیارت امام حسین علیهالسلام در شب عاشورا پاداشی بس عظیم دارد. کسی که در شب عاشورا تا صبح در حرم سیدالشهدا علیه السلام بماند، خدا او را با شهدا و در کنار امام حسین علیهالسلام محشور میکند.
هفتاد سال عبادت برای کسانی که در شب عاشورا احیاء میگیرند
احیای شب عاشورا فضیلت زیادی دارد و بسیار توصیه شده است. در میزان ثواب آن آمده که اندازه عبادت همه ملائکه و برابر با هفتاد سال است. پیامبر اسلام صلیالله علیه وآله نیز عبادت در شب عاشورا را همچون عبادت فرشتگان میدانند.
نماز صد رکعتی شب عاشورا که قبر عاشقان حسین علیه السلام را نورانی و معطر میکند
برای شب عاشورا نمازهای بسیار بافضیلتی ذکر شده است. از جمله اینکه سید در اقبال نمازی صد رکعتی آورده که در رکعت آن یک مرتبه حمد و سه مرتبه سوره توحید باید قرائت شود. بعد از تمام شدن این صد رکعت ذکر: «سُبْحانَ اللّهِ وَالْحَمْدُلِلّهِ وَلااِلهَ اِلا اللّهُ وَاللّهُ اَکْبَرُ وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّهَ اِلاّ بِاللّهِ الْعَلِیِّ العَظیمِ» هفتاد مرتبه خوانده شود. در روایتی دیگر نیز آمده که بعد از خواندن این ذکر استغفار نیز خوانده شود. پیامبر مهربانیها فرمودند: «کسی که این نماز را بخواند وقتی بمیرد، خداوند قبرش را معطّر و خوشبو میکند و هر روز - تا هنگامی که صور دمیده شود - نوری وارد قبرش می شود.»
خواندن نماز چهار رکعتی در شب عاشورا
همان طور که گفتیم برای شب عاشورا نمازهای زیادی ذکر شده است. یکی دیگر از این نمازهای مستحبی نمازی چهار رکعتی است که در آخر شب باید خوانده شود. در هر رکعت این نماز بعد از سوره حمد، یک آیت الکرسی و ده مرتبه سوره توحید، سوره فلق، سوره ناس باید خوانده شود. بعد از سلام نماز نیز صد مرتبه سوره توحید خوانده شود.
نماز امیرالمومنین علیه السلام را در شب عاشورا فراموش نکنید
نماز امیرالمومنین علیهالسلام نماز دیگری است که در این شب میتوان به جا آورد. این نماز چهار رکعت است و در هر رکعت بعد از حمد پنجاه مرتبه سوره توحید باید خوانده شود. خواندن این نماز ثواب زیادی دارد. پس از خواندن این نماز چهار رکعتی ذکر خدا گفته شود و سپس بر پیامبر اسلام صلیالله علیه وآله صلوات فرستاده شود و دشمنان ایشان لعن شود.
اعمال روز عاشورا
روز دهم ماه محرم، روز مصیبت و اندوه اهل بیت علیهالسلام و همه شیعیان است. به همین دلیل شایسته نیست که در این روز شیعیان به کسب و کار روزانه و کارهای دنیایی بپردازند. در این روز محبان اهل بیت علیهالسلام باید مشغول به عزاداری و شرکت در مراسم روضه اهل بیت علیهالسلام باشند. برای چنین افرادی که دارای مشاغل ضروری نیستند و از کسب و کار خود دست میکشند پاداش و ثواب بسیاری در نظر گرفته شده و و به فرموده امام رئوف علیهالسلام خداوند حاجتهای دنیایی و اخروی او را بر آورده میکند و کسی که در این روز به جمع آوری مال برای خانوادهاش بپردازد، خدا به مال او برکتی نخواهد داد. یکی دیگر از کارهای ممنوعه در این روز خنده و شوخی و انجام سرگرمیهای شادی آور است.
برای نشان دادن اندوه دلمان، در این روز به یکدیگر تسلیت بگوییم و بهتر است از این جملهها استفاده کنیم: «عَظَّمَ اللّهُ أُجُورَنا بِمُصابِنا بِالْحُسَینِ عَلَیهِ السَّلامُ، وَ جَعَلَنا وَ إِیاکُمْ مِنَ الطّالِبِینَ بِثارِهِ، مَعَ وَلِیهِ الاِْمامِ الْمَهْدِیِّ مِنْ آلِ مُحَمَّد عَلَیهِمُ السَّلامُ.» یعنی «بزرگ گرداند خدا پاداش ما را در سوگواریمان بر حسین(ع) و قرار دهد خداوند ما و شما را از خون خواهانش به همراه ولیش امام مهدی از خاندان محمّد(علیهم السلام).»
چرا نباید در روز نهم و دهم محرم روزه بگیریم؟
روزه گرفتن در روز نهم و دهم محرم نهی شده است. علامه مجلسی در این باره فرمودند که بنی امیه در این دو روز برای برکت و شکر قتل امام حسین علیهالسلام روزه میگیرند. البته پرخوری در روز عاشورا نیز توصیه نشده است. در این روز باید بدون نیت روزه تا عصر غذایی خورده نشود و سپس مقدار کمی آب و غذا خورده شود. دقیقا به حالتی که مصیبت زدگان رفتار میکنند.
السلام علی الحسین علیه السلام
خواندن زیارت عاشورا در این روز ثواب بسیار زیادی دارد و میتوان آن را از دور یا نزدیک خواند و به حضرت سلام و عرض ادب کرد.
لعنت بر قاتلان امام حسین علیهالسلام
در این روز هزار مرتبه ذکر: «اَللّهُمَّ الْعَنْ قَتَلَةَ الْحُسَینِ علیه السلام.» خوانده شود.
خواندن هزار سوره توحید در روز عاشورا
یکی دیگر از اعمال توصیه شده برای روز عاشورا خواندن هزار مرتبه سوره توحید است. امام صادق علیه السلام فرمودهاند: «هر کس در روز عاشورا هزار مرتبه سوره «توحید» را بخواند، خداوند رحمان به وی نظر (رحمت) افکند و هر کس را که خداوند رحمان (با دیده رحمت) نظر کند، وی را مجازات نخواهد کرد.»
توصیه شده که در روز عاشورا در کربلا و در کنار حرم نورانی آن حضرت باشیم. مرحوم ابن قولویه رحمه الله بر طبق روایتی فرمودند: «کسی که در روز عاشورا کنار قبر امام حسین علیه السلام باشد و به زائران آن حضرت کمک کند و آب دهد، مانند کسی است که لشکر آن حضرت را سیراب کرده باشد و گویا با آن حضرت در کربلا حاضر بوده است.»
توصیه شده که در این روز شیعیان برای همدیگر مقتل بخوانند و برای مظلومیت امام حسین علیهالسلام اشک بریزند. همچون حضرت موسی و خضر که برای مصائب اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله اشک ریختند.
در غروب روز عاشورا مصائب و اندوه فراوانی برای اهل بیت علیهالسلام به وقوع پیوست. در این هنگام شایسته است که در مراسم شب شام غریبان شرکت کنیم و برای غم جانکاه حضرت زینب سلامالله علیها و امام زینالعابدین علیهالسلام، غارت و به آتش کشیدن خیمه اهل بیت امام حسین علیهالسلام اشک بریزیم و در این اندوه عظیم امام حاضرمان را تنها نگذاریم.
آثار و برکات عزاداری برای امام حسین علیه السلام از آمرزش گناهان تا بقای اسلام
اوّل: آمرزش گناهان
اوّلين نتیجه عزاداري، آمرزش گناهان است. طبق روایات، اگر کسی وارد جلسه عزای امام حسین «ع» شود و عزاداری کند، گناهان او آمرزیده میشود.[1] چنانکه از پیامبر«ص» و ائمّه طاهرین«ع» رواياتی در اهميّت عزاداري و اينکه گریه بر مصائب اهل بیت«ع» بهشت را واجب ميگرداند، وارد شده است. بحمدالله همیشه جلسات عزاداري رونق داشته و سزاوار نیست کسی خود را از فيض آن و نتایج مفید آن محروم سازد.
دوّم: ثواب فراوان
در روايات معصومين«ع» براي عزاداري و زيارت امام حسين«ع»، ثواب حج و عمره بيان شده است.[2] حتّي در روايات آمده است که افضل از همه اعمال است.[3] همچنين در روایات فرمودهاند ثواب عزاداری و زیارت ابی عبدالله الحسین«ع» مانند آن است که خداي سبحان را در عرش زیارت کند.[4] البته خداوند متعال مجسّم نیست که روی عرش و کرسي بنشیند. پس معنای عرش خدا، استیلای خداوند بر عالم وجود است و این روايت از باب کنایه و تأکید بیان شده است. بر این اساس، ثواب زیارت امام حسین«ع»، از دور یا نزدیک، مانند آن است که اگر پروردگار متعال عرشی داشت و شما میتوانستید خدا را زیارت کنید، از چنان ثوابي بهرهمند ميشديد.
تحلیل آمرزش گناهان و اعطای ثواب در عزاداری
همانطور که بیان شد، عزاداری و گریه برای امام حسین«ع» یکی از اسباب آمرزش گناهان است و ثوابها و پاداشهای شگفتآوری نیز برای آن وضع شده است. تحلیل این مطلب آن است که عزادار امام حسین«ع» باید با آن حضرت رابطه عاطفی برقرار کند؛ به این معنا که به اندازه عشق و محبّتی که به ایشان و شعائر حسینی دارد، از گناهانش افسرده و ناراحت بوده، به پیروی از اهل بیت«ع» علاقه داشته باشد. پس، به تعبیر دیگر، معنای روایت چنین میشود که: اگر کسی برای عزاداری امام حسین«ع» وارد جلسه عزا شد و توبه کرد و از گناهان خود پشیمان شد، گناه او هرچه بزرگ و فراوان باشد، آمرزيده ميشود.
بنابراين برقراری رابطه عاطفی و رابطه عملی با امام حسین«ع»، نوعی توبه به شمار می رود و طبق تصریح قرآن کريم، گناه هرچه بزرگ و فراوان باشد، با توبه، آمرزيده ميشود:
«قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ»[5]
توبه حقیقی، عبارت از سرافکندگی در محضر حقتعالی و خجالتزدگی از اهل بیت«ع» است که ناظر بر اعمال انسان هستند. چنین توبهای ثوابی بیشتر از حجّ و عمره و حتی بیش از زیارت ابی عبدالله الحسین«ع» دارد و در تعالیم دینی بسيار حائز اهميّت است. لذا اینکه در روایات میخوانیم گریه برای مظلومیّت امام حسین«ع» موجب آمرزش گناهان است، به این معناست که اگر کسی عزاداری کند، به شرط آنکه به اندازه عشق به امام حسین«ع»، رابطه عاطفی و عملی با آن حضرت پیدا کند، بالاترین ثوابها را ميبرد و پروردگار عالم به خاطر این عزاداری، گناهان او را ميآمرزد.
جلسات عزاداري به خصوص مجالس دهه اوّل محرّم، فرصت مناسبی براي برقراري رابطه عملی و عاطفی با امام حسين«ع» است؛ لذا انسان در دهه اوّل محرم میتواند علاوه بر عشقی که به امام حسین«ع» دارد، یک رابطه مفید و ثمربخش هم با آن امام بزرگوار برقرار کند.
نقش تأثیرگذار عمل نیکو در تثبیت ایمان
شخصي به نام ابو دعامه نقل ميکند در زمان بيماري امام هادي«ع» که منتهي به شهادت ايشان شد، براي عيادت خدمت آن حضرت رفتم. وقتي ميخواستم از نزد ايشان مرخّص شوم، حضرت فرمودند: تو با عيادت خود بر من حقّي پيدا کردي، دوست داري در ازاي آن يک روايت برايت نقل کنم؟ راوي میگوید: اظهار خرسندي کردم. سپس آن حضرت فرمودند: پدرم از پدرش از پدرانش، از جدّم رسول خدا«ص» نقل فرمود: «الْإِيمَانُ مَا وَقَرَ فِي الْقُلُوبِ وَ صَدَّقَتْهُ الْأَعْمَالُ»[6] یعنی تشیّع و ایمان، آن است که از نظر دل، شیعه باشید و عمل شما کاشف از آن عقيده باشد.
لزوم سرمشق گرفتن از درسهای اخلاقی عاشورا
در مجالس عزاداری بايد توجّه شود که امام حسین«ع» در روز عاشورا، در آن بحبوحه جنگ، نماز خواندند، پس شیعه ايشان هم باید به نماز اهمیت بدهد. در عزاداریها ميفهميم که امام حسین«ع» به خاطر دین، همه هستي خود، حتی بچه شیرخوار را در راه خدا فدا کردند، پس ما نيز بايد درباره دين، از هيچ کوششي دريغ نکنيم و در رابطه با ديگران، ایثار و گذشت و فداکاری داشته باشیم. امام حسین«ع» برای احياي تشیّع، تلاش کردند، ما نيز بايد با عمل و رفتار خود، تشیّع را سربلند کنیم. وقتي اينگونه رفتار کرديم، مسلّماً ثواب اين عزاداري بالاترينِ ثوابهاست. از وقتي کسي وارد مجلس عزاداري امام حسین«ع» ميشود، بهخاطر توبه و رابطه عاطفي با آن حضرت، گناهان او ميريزد و بالاترين ثوابها را که از حج و عمره نيز بالاتر است، ميبرد.
بنابراين، حتی در یک شبانه روز یا یک جلسه عزا، انسان ميتواند جدّاً خود را اصلاح کند و با برقراري رابطه عاطفي با امام حسين«ع»، در قيامت همراه با آن حضرت زير لواي حمد رفته، از آب کوثر بنوشد تا سایر مردم از حساب و کتاب فارغ شوند، سپس با امام حسين«ع» به بهشت برود.
سوّم: دستیابی به حسن عاقبت
فایده سوم عزاداری، عاقبت به خیری است. به عبارت ديگر، دست عنايت امام حسین«ع» روی سر عزاداران قرار میگیرد و به این واسطه، از عاقبت سوء و سرنوشت بد، مصون و در امان خواهند ماند. حسن عاقبت سه معنا دارد: اوّل اینکه ذلت بعد از عزت پیدا نمیکند. دوّم اينکه تا آخر عمر، حالت انحراف برای او پديد نميآيد و سوّم اينکه هنگام مرگ، اهل بیت«ع» را میبیند، آن بزرگواران به فریاد او میرسند و او نزد ايشان سربلند است. جلسات عزاداري، هر سه معناي حسن عاقبت را براي عزاداران پدیدار میسازد. به تجربه هم اثبات شده افرادی که با مسجد، روحانیّت و جلسات عزاداري رابطه دارند، عاقبت به خير ميشوند.
حسن عاقبت، از دنيا و آنچه در دنیاست، ارزشمندتر است. اينکه انسان بعد از عمري عزّت، ذليل شود، يا پس از عمري دينداری، با یک شبهه، دچار انحراف گردد و به تشیّع شک کند، يا هنگام مرگ، معصومين«ع» به بالین او نيايند، خسارت بزرگی است و عزاداري، رافع این خسارات است.
چهارم: ابقاي اسلام و احياي تشيّع
فایده چهارم عزاداری، که از فوايد قبلي بالاتر و ارزشمندتر است، این است که عزاداری، عامل بقای اسلام و احیای تشیّع است. امام حسین«ع» براي احياي اسلام و تشيّع به کربلا آمدند. در آن زمان، اسلام در خطر و تشیع در حال نابودي بود و شيعيان نميتوانستند ابراز عقيده کنند، امّا شهادت امام حسین«ع» ورق را برگرداند؛ اسلام باقي ماند و تشيّع زنده شد. در واقع، زحمات رسالت پیامبر اکرم«ص» در تبليغ اسلام و معرفي تشيّع که پس از جريان نامبارک سقیفه بنی ساعده، در حال از بين رفتن بود، زنده شد. در آن دوران، حتّي اميرالمؤمنين«ع» چه قبل از خلافت و چه بعد از آن، به شدّت در تنگنا بودند. پس از ايشان نیز امام مجتبي«ع» تنها بودند و بدین سبب محبور به صلح با معاويه شدند. امام حسين«ع» تا زمان مرگ معاويه، به صلح برادر خویش پايبند بودند. امّا پس از آن و با روي کار آمدن يزيد که عهدشکنی آشکاری بود، اقدام به قيام کردند، زيرا ميدانستند با وجود يزيد، بايد فاتحه اسلام را خواند، لذا فرمودند: اگر کسی مثل یزید حاکم باشد، اسلام نابود ميشود: «عَلَى الْإِسْلَامِ السَّلَامُ إِذْ قَدْ بُلِيَتِ الْأُمَّةُ بِرَاعٍ مِثْلِ يَزِيد»[7]
لذا قیام کردند و طبق گواهی تاریخ، پس از شهادت ایشان، طولی نکشید که ریشه بنیامیّه خشکید و اسلام عزیز باقی ماند. از این جهت، تردیدی وجود ندارد که بقای اسلام و احیای تشيّع مرهون شهادت امام حسين«ع» است. امّا آن شهادت و آثار عظیم آن سزاوار نبود که در کربلا تمام شود. آن امام بزرگوار نیز توجّه داشتند که موج کربلا بايد در جهان اسلام سراسري شود؛ لذا خاندان و فرزندان را نيز به همراه خود بردند. در آستانه مسافرت، محمد بن حنفيّه گفت: اگر شما براي شهادت ميرويد، چرا زنان و کودکان را ميبريد؟ فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ شَاءَ أَنْ يَرَاهُنَّ سَبَايَا»[8]
یعنی اینها ادامه دهنده رسالتی هستند که با شهادت آغاز میشود. بر این اساس، پس از عاشورا، و شهادت امام، نوبت به حضرت زینب«س» و اهل بیت امام حسین«ع» رسيد که با اسارت خود، موج شهادت امام«ع» و وقايع کربلا را سراسري کنند.
اسارت اين خانواده، موجي در عالم اسلام ايجاد کرد. پس از اسارت نيز با عزاداري، به خصوص توسّط ساير ائمّه معصومين«ع» موج شهادت، عالمگير شد. در واقع، حرکت حسيني، ابتدا با اسارت خاندان رسول خدا«ص» و سپس با عزاداري شیعیان، جاودان و سراسري شد و هميشه باقی خواهد ماند. از این رو ميتوان گفت: شهادت، اسارت و عزاداري در يک راستا هستند.
به عبارت دیگر، استمرار عزاداری، تا روز قیامت، سبب و عامل بقای اسلام و احياي تشیّع است. بنابراين اگر ثواب آن از حج و عمره بالاتر باشد، تعجّب ندارد.
تأکيد مکرّر تعالیم دینی بر عزاداري نیز به خاطر نقش مؤثر آن بر بقای تشيّع است. در روايات ميخوانيم کسانی که به عزاداری اهمیت میدهند، مانند اصحاب اباعبدالله در روز عاشورا هستند. امام حسین«ع» به اصحاب خود فرمودند: مثل شما نیامده و نخواهد آمد. حال اگر کسي در اين مجالس شرکت کند، مثل اصحاب امام حسین«ع» میشود. مثلاً عزاداران میتوانند با شرکت در عزاداری، حالت توبه و انابه پیدا کنند و مثل حرّ، فايده اوّل، یعنی آمرزش گناهان را ببرند.
پنجم: استجابت دعا
از ديگر فوائد عزاداري، استحابت دعا است. بحث دعا و استجابت آن در جلسات عزاداري مفصّل است و انشاءالله در آينده به آن خواهيم پرداخت و در اين جلسه، صرفاً به بيان يک نمونه از موارد متعدّد استجابت دعا در مجالس عزاداري بسنده ميکنيم: مرحوم آیت الله دستغیب«ره» نقل ميکنند: در شیراز حصبه آمده بود و بسیاری از افراد مبتلا شده بودند. در آن زمان، حصبه دارويي نداشت و همه دم مرگ رفته بودند. آقای دستغیب از قول یکی از افرادی که خانواده او دچار حصبه شده بودند، نقل میکنند که گفته بود: روزي همسايه ما جلسه روضه داشت. من به آن جلسه رفتم و برای امام حسین«ع» گریه کردم و از حضرت زهرا«س» شفای زن و بچهام را خواستم. وقتی به خانه آمدم، دیدم که زن و بچهام نشسته و غذا میخورند و سالم هستند. تعجب کردم. دخترم گفت: پدر جان، حضرت زهرا«س» در اين اتاق آمدند و سیاهپوش بودند. وقتي نشستند، به امام حسین«ع» گفتند: روی سر اینها دست بکش تا خوب شوند. امام حسین«ع» روی سر ما دست کشیدند و همه خوب شدیم، اما روی سر مادر دست نکشیدند. حضرت زهرا«س» فرمودند: چرا روی سر مادرشان دست نکشیدی؟ امام حسین«ع» فرمودند: مادر جان! او نماز نمیخواند. فرمودند: شوهرش شفاي آنها را از من خواسته است، پس روی سر او هم دست بکش. پس آن حضرت روی سر مادرم دست کشیدند و او هم خوب شد.
پينوشتها
1. ر.ک: تفسير القمي، ج 2، ص 292؛ بحار الانوار، ج 45، ص 257
2. كامل الزيارات، ص 156
3. كامل الزيارات، ص 146
4. كامل الزيارات، ص 147
5. زمر / 53
6. بحار الأنوار، ج 50، ص 208
7. اللهوف، ص 24
8. اللهوف، ص 65
بسم الله الرحمن الرحیم / سلام / اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم/