حق الناس / حق مردم را ادا کنید

1- اگر آدمی توبه کرد توبه او شرایطی دارد که از آن شرائط است: تا آنجا که ممکن است حق الله مثل واجبات ترک شده و حق الناس مثل بدهکاریها و ستمهایی که روا داشته است را باید جبران کند و الا توبه او با شرایط آن صورت نگرفته است. البته همه اینها مشروط به توان و وسع توبه کننده است.

2-چنان چه توبه کننده واقعاً توان جبران واجبات و وظایف ترک شده در حق الله یا در انجام وظایفش در مورد جبران حق الناس را نداشته باشد، در این جا خداوند متعال به خاطر توبة او مشکلاتش را جبران خواهد کرد. حال اگر کسی توبه کرد و حق الله و حق الناس را با قدرت بر جبران، استرداد حق نکرد. ممکن است خداوند حق الله را در حق او ببخشاید ولی حق الناس در این صورت بخشودنی نخواهد بود. البته بعضی از گناهان دیگر قابل جبران یا قضاء نیستند مثلاً جواب سلام کسی را نداده است این اگر چه ترک یک واجب است اما دیگر جبران آن ممکن نیست. یا نعوذ بالله به گناهانی مثل زنا و... گرفتار آمده است در این جا صرف توبه و انابه کافی است.

3- قرآن مجید می فرماید:( إِلاّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحًا فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللّهُ غَفُورًا رَحیمًا، مگر کسانی که توبه کرده و ایمان آورده و عمل صالح انجام می دهند که این افراد خداوند بدیهای آنان را تبدیل به خوبیها و حسنات می کند و خداوند بسیار بخشنده و مهربان است می بینیم که در این آیه ایمان و عمل صالح را شرط این تبدیل سیئات به حسنات می داند).[1]